Gernik buğdayı (emmer)

Genel bakış

Gernik, emmer adıyla da bilinen eski bir buğday türüdür; bilimsel adı Triticum dicoccum. Ardahan'da yetiştirilen gernik, Ardahan Kavılca Buğdayı adıyla coğrafi işaret almıştır. Tanesi sert, koyu renkli ve esmerdir; harmandan sonra da kolay ayrılmayan kalın bir kavuzla, yani tanenin dış kabuğuyla sarılıdır. Ekmeklik, makarnalık ve yemeklik olarak kullanılır, bulgur da yapılır³. Türk Gıda Kodeksi de bu türü bulgur yapılabilen buğdaylar arasında sayıyor⁴.

Eski buğdaylar üzerine yapılmış bir derleme, gernik ve akrabalarında protein, lif ve mineral değerlerinin modern ekmeklik buğdaydan çoğu zaman yüksek bulunduğunu bildiriyor⁵. Ata buğdayı ünü ise yanıltmasın. Gernik de bir buğdaydır ve glüten içerir⁶. Glütensiz ya da alerjiye uygun bir seçenek değildir; ilk denemeyi buğday gibi, bir alerjen olarak planlayın^7,8.

Gerniğe 6. aydan itibaren başlayabilirsiniz. Sağlık Bakanlığı'nın ek gıda tablosu bulgur eklenmiş tuzsuz ve baharatsız sebze çorbalarını bu aydan itibaren öneriyor¹. Biz de gerniği bu buğday ürünleriyle aynı aya koyuyoruz. Avrupa'nın çocuk gastroenteroloji derneği de glütenin bebeğin ilk yılı içinde tanıtılabileceğini söylüyor¹⁰.

Nasıl sunulur

Gerniği açık renkli bir tabağa yayın; kavuzlu kalmış taneleri, kabuk parçalarını ve taşları ayıklayın, sonra süzgeçte soğuk suyla yıkayın. Taneler sert olduğu için bir gece suda bekletip ertesi gün taze suda, kapağı aralık, uzun uzun pişirin. Hazır olduğunda taneler şişip çatlamış olmalı; bir taneyi iki parmağınızın arasında bastırınca kolayca ezilmeli. Ortası diri kalan taneyi bebeğinize vermeyin.

İlk aylarda pişmiş gerniği blenderdan geçirin ya da bir sebze püresiyle birlikte ezin. Bebeğiniz becerdikçe pürüzsüz kıvamdan ezilmiş ve topaklı kıvamlara geçin². Gernik bulguru da aynı buğday ürünüdür⁴; ince köftelik olanı daha çabuk yumuşar ve kolay ezilir.

Bebeğin payına tuz, şeker ya da bulyon tablet eklemeyin². Sağlık Bakanlığı da ilk yılda bebek yemeğine tuz eklenmemesini öneriyor¹. Aile için gernik pilavı ya da çorbası pişiriyorsanız bebeğin payını tuz girmeden ayırın. Sıcak yemeği soğutun ve vermeden önce ısısını kendiniz deneyin².

Pişmiş gerniği oda sıcaklığında bekletmeyin. Bazı mikropların sporları pişirmeye dayanabilir; tahılı 1 saat içinde soğutup buzdolabına kaldırın, 24 saat içinde kullanın ve geceyi tezgâhta geçirmiş tahılı atın¹¹. Yalnızca bir kez ısıtın; bebeğin yarım bıraktığı kâseyi saklamayın¹⁷. Hangi yaşta nasıl sunacağınızı yaş bölümlerinde bulabilirsiniz.

6 ay +

gernik lapası

Gerniği taneler çatlayıp dağılana kadar pişirin, sonra blenderdan geçirin. Bebeğinizin daha önce denediği kabak ya da havuç püresine katıp koyu, kaşıkla alınan bir kıvam hazırlayın; içinde bütün tane kalmasın¹². Glütenli besinlerde ilk haftalarda büyük miktarlardan kaçınılması öneriliyor; birkaç çay kaşığıyla başlayın¹⁰. Kaşığı uzatın, isterse bebeğiniz kendisi tutsun².

9 ay +

12 ay +

Bu bölüm İlk Lokma uygulamasında Premium üyelere açık.

• App Store'dan indirin
• Google Play'den indirin

Boğulma riski

İyice pişip ezilmiş ya da sulu bir yemeğe bağlanmış gerniğin boğulma riski düşük. Riski düşük tutan şey kıvamdır. ABD'nin hastalık kontrol merkezi, pişmiş bütün buğday ve arpa tanelerini küçük çocuklarda kaçınılacak tahıl ürünleri arasında sayıyor ve ezmenin boğulmayı önlemeye yardım ettiğini belirtiyor¹². Gernik tanesi sert yapılıdır³; bu yüzden onu ilk yılda ezerek verin, sonra da taneleri yoğurda ya da sulu bir yemeğe bağlayın. Kuru, dağılan taneler ya da gernikli tahıl salatası vermeyin. Yemeğe kattığınız sebze ve et parçaları 1,3 cm'yi geçmesin¹³.

Bebeğiniz yerken dik otursun¹². Yemek sırasında onu bir an bile yalnız bırakmayın¹⁵. Yürürken, oynarken ya da uzanmışken ağzında yemek olmasın¹³; araçta, oto koltuğunda ya da pusette de yiyecek vermeyin¹⁵.

Ek gıdaya yeni başlayan bebek sık sık öğürür. Öğürme, yemeyi öğrenirken görülen normal bir reflekstir ve gürültülüdür: yüz kızarabilir, gözler sulanabilir, dil öne itilebilir¹⁴. Öğüren ya da öksüren bebeğin ağzına parmağınızla lokma aramayın; göremediğiniz bir parçayı parmakla aramak onu daha derine itebilir. Sesli öksürüyorsa öksürmesine fırsat verin ve yanından ayrılmayın¹⁶.

Boğulma ise sessizdir. Bebek nefes alamaz, ağlayamaz, ses çıkaramaz; dudakları ya da cildi morarabilir^13,14. İngiltere'nin ulusal sağlık servisi bu durumu acil durum olarak tanımlar ve hemen acil yardım çağrılmasını önerir¹⁴. Ülkemizde acil yardım numarası 112'dir.

Alerjenler

Gernik bir buğdaydır ve glüten içerir; İlk Lokma'da da buğday alerjeni olarak işaretli. Eski buğday diye az glütenli ya da alerjiye uygun anılabilir, ama bu doğru değil. Glüten bütün buğday türlerinde bulunur; gernik gibi eski buğdaylar modern ekmeklik buğdaydan daha az değil, çoğu zaman daha fazla glüten içerir⁶. Buğdaya duyarlı çocukların alerji antikorları gernik proteinlerine de bağlanıyor; araştırmacılar eski buğdayların buğday alerjisinde genel olarak daha az risk taşımadığını yazıyor⁸. Buğday alerjisi olan bebeğe gerniği buğdayın yerine vermeyin; önce doktorunuzla konuşun.

Gerniği 6. ay civarında, tek yeni besin olarak tanıtın⁷. İlk denemeyi gündüz yapın; bir sonraki yeni besine geçmek için 3–5 gün bekleyin¹. Şiddetli egzaması, bilinen bir besin alerjisi ya da ailede alerji öyküsü olan bebekte başlamadan önce doktorunuza danışın⁷.

Tepki çoğunlukla birkaç dakika içinde, bazen 2 saate kadar çıkar. Kızarık ve kaşıntılı döküntü, tek seferlik kusma ya da karın sorunları görürseniz gerniğe ara verip doktorunuza danışın⁷. Birden fazla belirti birlikte görülür, kusma ya da ishal tekrarlar ya da kurdeşen vücuda yayılırsa İlk Lokma acil yardım çağırmanızı önerir. Dudakta, dilde ya da boğazda şişme, nefes almakta zorlanma, hırıltı ya da bebeğin gevşeyip her zamanki gibi tepki vermemesi acil durumdur: beklemeyin, 112'yi arayın¹⁸.

Çölyak hastalığı alerjiden farklıdır: bağışıklık sistemi glüten yendiğinde bağırsağa zarar verir⁹. Bütün buğday türleri gibi gernik de çölyağı tetikleyebilir; çölyakta uygun değildir⁶. Anne, baba ya da kardeşte çölyak varsa başlamadan önce doktorunuzla konuşun; Avrupa'nın çocuk gastroenteroloji derneğinin glüten önerileri büyük ölçüde ailesinde çölyak olan çocuklarla yapılan çalışmalara dayanıyor¹⁰.

Sık sorulanlar

Gernikle ilgili soruların çoğu eski buğday ününden ve glütenden çıkar. Gernik de buğdaydır, glüten içerir ve çölyakta uygun değildir⁶. Glütenli besinlerin ilk yıl içinde tanıtılabileceği, ama ilk haftalarda ve bebeklik boyunca büyük miktarlardan kaçınılması gerektiği bildiriliyor¹⁰.

Ebeveynler gerniğin adlarını da merak eder; Ardahan'da aynı buğday kavılca adıyla tescillidir³. Gernik bulguruyla market bulguru arasındaki fark da sorulur: Türk Gıda Kodeksi ikisini de bulgur sayar⁴. Pişmiş gerniğin nasıl saklanacağı da sık sorulur¹¹.

İpuçları

Gernik uzun pişer ama bir tencere birkaç öğüne yeter: aynı tencereden bebeğinizin gelişimine göre bir lapa, ezilmiş bir karışım ve bir yaşından sonra sulu bir sebze yemeği çıkarabilirsiniz². Değişen şey kıvamdır; bütün taneler ilk yılda ezilir, sonra yemeğe bağlanır¹².

Tuz ve şeker eklememek, ısıyı kendiniz denemek her aşamada geçerli². Pişirdiğiniz gerniği bekletmeden soğutup kaldırmayı alışkanlık hâline getirin¹¹. Bebeğiniz tanecikli dokuyu ilk denemede istemeyebilir. Birkaç gün sonra yeniden sunun; yeni tatlara ve dokulara alışmak 10 denemeyi ya da daha fazlasını gerektirebilir².