Horozmantarı (chanterelle)

Genel bakış

Horozmantarı, altın sarısından yumurta sarısına uzanan renkte, huni ya da boru biçimli, kenarları dalgalı bir orman mantarıdır. Şapkasının altında keskin lameller yerine sapa doğru inen, çatallanan, küt kenarlı kıvrımlar bulunur; ikiye kesildiğinde içi bembeyazdır². Taze olarak mevsiminde, kurutulmuş olarak da yıl boyunca satılır.

Horozmantarı ağaç kökleriyle ortak yaşar ve yetiştirilmesi hâlâ çok zordur; yıllar önceki tek başarılı deneme ticari üretime dönüşmedi¹. Yani markete ya da pazara gelen horozmantarı doğadan toplanmış mantardır ve doğada ona benzeyen zehirli türler de vardır². Sağlık Bakanlığı mantar zehirlenmelerinden korunmak için doğada yetişen mantar yerine bandrollü kültür mantarını, mantar alırken de ambalajlı ve etiketli ürünü öneriyor³. Horozmantarını yalnızca güvendiğiniz bir satıcıdan, ambalajlı ve etiketli olarak alın; kendi topladığınız ya da açıkta satılan, etiketsiz mantarı bebeğinize vermeyin.

Horozmantarına 6. aydan itibaren, yalnızca iyice pişmiş olarak başlayabilirsiniz. Sağlık Bakanlığı'nın ek gıda tablosu sebze püresini bu aydan itibaren öneriyor⁵; Türkiye Beslenme Rehberi de mantarı sebzeler arasında sayıyor⁴.

Nasıl sunulur

Taze horozmantarı alırken diri ve kuru olanları seçin; yumuşayıp sulanmış, kötü kokan ya da kararmaya başlamış mantarı almayın². Horozmantarı toprakta, çimen ve yaprak döküntüsü arasında biter²; kıvrımlarının arasında toprak ve ince kum kalır. Sapın toprağa değen dibini kesin. Ellerinizi sabunla yıkayın, mantarı akan suyun altında parmaklarınızla hafifçe ovarak durulayın, ezik yerleri kesip atın ve temiz bir bezle kurulayın⁶.

Kurutulmuş horozmantarını sıcak suda, her parçası tamamen yumuşayana kadar bekletin. Sonra sudan alıp akan suyun altında durulayın; dipte kalan kumu ve suyu dökün.

Horozmantarını her zaman pişirerek verin. Çiğ mantar yenmez; pişirmek mantarın üzerinde bulunabilecek zararlı bakterileri öldürür². Bu mantar serttir ve yumuşaması için uzun süre kısık ateşte pişmesi gerekir². Az suda ya da sulu bir sebze yemeğinin içinde, baş ve işaret parmağınızın arasında kolayca ezilene dek pişirin⁷. Pişirme suyuna da yemeğe de tuz eklemeyin⁵; bebeğin payını aile yemeğinden tuzu atmadan önce ayırın.

Pişmiş mantarı 1–2 saat içinde soğutup buzdolabına koyun, 2 gün içinde kullanın ve yalnızca bir kez ısıtın⁸. Hangi yaşta nasıl keseceğinizi yaş bölümlerinde bulabilirsiniz.

Boğulma riski

Horozmantarının boğulma riskini orta düzeyde sayıyoruz. Sert bir mantardır ve yeterince pişmezse lastiğimsi kalır²; ağızda kolay dağılmaz. İnce sapı silindir biçimlidir, enine kesilince küçük yuvarlak halkalar çıkar ve ince yuvarlak parçalar boğulma riskini artırabilir⁹. Bu yüzden şapkayı da sapı da ince kıyın; bütün mantar, uzun şerit ya da sap halkası vermeyin. Bebeğiniz küçük parçaları parmaklarıyla almaya başlayınca hiçbir parça 1,3 cm'yi geçmesin¹⁰. Kurutulmuş mantarda sert kalmış parça olmasın; çiğ mantar hiç vermeyin.

Bebeğiniz yerken dik otursun; yürürken, oynarken ya da uzanmışken ağzında yiyecek olmasın¹⁰. Araçta, oto koltuğunda ya da pusette yiyecek vermeyin. Yemek sırasında onu bir an bile yalnız bırakmayın¹¹.

Ek gıdaya yeni başlayan bebek sık sık öğürür. Öğürme, çiğnemeyi öğrenirken görülen doğal ve sesli bir reflekstir; gözleri sulanabilir, dilini öne itebilir, biraz kusabilir¹². Öğüren ya da öksüren bebeğin ağzına parmağınızla lokma aramayın; göremediğiniz bir parçayı aramak onu daha derine itebilir. Sesli öksürüyorsa öksürmesine fırsat verin ve yanında kalın¹³.

Boğulma ise sessizdir. Bebek nefes alamaz, ağlayamaz, ses çıkaramaz; dudakları, teni ya da diş etleri morarabilir^10,12. İngiltere'nin ulusal sağlık servisi bu durumu acil durum olarak tanımlar ve hemen acil yardım çağrılmasını önerir¹³. Ülkemizde acil yardım numarası 112'dir.

Alerjenler

Horozmantarı yaygın alerjenlerden değil; İlk Lokma'da da alerjen olarak işaretli değil. İngiltere'nin ulusal sağlık servisinin alerjik tepkiye yol açabilen besinler listesinde mantar yer almıyor¹⁴.

Yenebilir mantarlara karşı ağır alerjik tepki seyrek görülür ama bildirilmiştir. Bir mantar türüne tepki veren kişilerin bir kısmı başka mantarlara da duyarlı çıkmış, bazı mantar alerjenlerinin küflerle çapraz tepki verdiği de görülmüştür¹⁶. Kurutulmuş horozmantarı alıyorsanız içindekiler listesine bakın: kurutulmuş mantarlarda etikette yazmayan sülfit katkısına rastlanabiliyor¹⁷, kükürt dioksit de alerjik tepkiye yol açabilen maddeler arasında¹⁴.

İlk denemeyi sade tutun: pişmiş horozmantarını o gün tek yeni besin olarak, bebeğiniz açken ve gündüz verin; sonraki yeni besin için 3–5 gün bekleyin⁵. Ciltte kaşıntılı döküntü, gözlerde kızarıklık ve sulanma, tek seferlik kusma ya da ishal görürseniz mantara ara verip doktorunuza danışın¹⁴. Birden fazla belirti birlikte görülür, kusma ya da ishal tekrarlar ya da kurdeşen vücuda yayılırsa İlk Lokma acil yardım çağırmanızı önerir. Dudakları, dili ya da yüzü şişerse, nefes almakta zorlanırsa, hırıltılı solursa ya da gevşeyip her zamanki gibi tepki vermezse beklemeyin, hemen 112'yi arayın¹⁵. Bebeğinizde egzama ya da tanı konmuş bir besin alerjisi varsa yeni besinlere başlamadan önce doktorunuzla konuşun¹⁴.

Sık sorulanlar

Horozmantarında güvenlik, mantarı nereden aldığınızla başlar. Bu mantar ticari olarak yetiştirilemediği için satılanı doğadan toplanır¹; doğada ona benzeyen ve zehirlenmelere yol açan türler vardır². Zehirli mantarların zehri pişirmek, dondurmak ya da konserve yapmakla yok olmaz⁴. Ambalajlı ve etiketli ürünü, güvendiğiniz bir satıcıdan alın³.

Horozmantarı serttir; uzun süre kısık ateşte pişip yumuşaması gerekir². Kurutulmuşu da sıcak suda yumuşatıldıktan sonra taze mantar gibi iyice pişirilir. Ne olduğunu bilmediğiniz bir mantar yendiyse belirti çıkmasını beklemeyin: Sağlık Bakanlığı mantar zehirlenmesinde belirtilerin saatler sonra başlayabildiğini, ağır olgularda karaciğerin ve böbreğin etkilenebildiğini bildiriyor³.

İpuçları

Bazı taze horozmantarlarının hoş, meyvemsi bir kokusu vardır²; az miktarı sebze yemeğine, pilava ya da çorbaya kolayca karışır. İnce kıyılmış pişmiş mantarı bebeğinizin daha önce sevdiği bir püreye katarak ona yeni bir tat tanıtabilirsiniz. Yeni bir tada alışmak on ya da daha fazla deneme sürebilir; geri çevirdiği günden sonra başka bir gün yeniden sunun¹⁸.

Mantarı yalnızca güvendiğiniz bir yerden, ambalajlı ve etiketli olarak alın³. Pişince yumuşaklığını her seferinde parmaklarınızın arasında ezerek deneyin⁷.