Şeker

Genel bakış

Şeker denince çoğumuzun aklına çaya atılan toz ya da küp şeker gelir; oysa aynı şeker kekte, kurabiyede, reçelde, lokumda, şerbetli tatlıda ve hazır içeceklerde de vardır. Türkiye Beslenme Rehberi bunların hepsini eklenmiş şeker kaynakları arasında sayıyor². Bebeğinizin şekere ihtiyacı yok⁴.

Eklenmiş şekeri 24. aydan önce vermeyin. Sağlık Bakanlığı ilk yılda şeker ve şeker eklenmiş besinleri önermiyor¹; Türkiye Beslenme Rehberi de iki yaşından küçük çocuklarda şeker, şekerli yiyecek ve içeceklerden kaçınılmasını söylüyor². Amerikan Pediatri Akademisi de aynı sınırı koyuyor³. Biz de şekeri bu yüzden 24. aya koyuyoruz.

İngiltere'nin ulusal sağlık servisi daha temkinli: 4 yaşına kadar şeker ya da tatlandırıcı içeren yiyecek ve içeceklerden kaçınmayı öneriyor⁴; hangi yolu izleyeceğinizi doktorunuza sorabilirsiniz. İki yaşından sonra da şeker bir besin değil, ara sıra ve az kullanılan bir tat olarak kalsın. Dünya Sağlık Örgütü her yaşta serbest şekerin günlük enerjinin onda birinden azında tutulmasını öneriyor⁷.

Pekmezi şekerle karıştırmayın: Sağlık Bakanlığı'nın ek gıda tablosu pekmezi 6.–8. aylarda az miktarda tatlandırıcı olarak sayıyor¹. Bal ise bir yaşından önce hiç verilmez⁴.

Nasıl sunulur

İlk iki yılda bebeğinizin yemeğine, sütüne, yoğurduna ya da içeceğine şeker eklemeyin^1,2. Aile için tatlı, komposto ya da sütlü bir yemek pişiriyorsanız bebeğinizin payını şeker girmeden ayırın. Tatlı bir tat istediğinizde ezilmiş olgun muz ya da rendelenmiş elma kullanın; tatlı isteğini bütün meyveyle karşılamak eklenmiş şekeri azaltmanın en kolay yoludur³. Şekerini doğal olarak içinde taşıyan meyve ve şekersiz yiyecekler de bu yüzden önerilir⁸.

Hazır ürünlerde şeker çoğu zaman gözden kaçar. Tatlı meyveli yoğurt, şekerli hazır süt, kurabiye ve şeker eklenmiş tahıl ürünleri de eklenmiş şeker kaynağıdır²; ketçap ve salata sosu gibi tuzlu ürünlerde bile şeker bulunabilir³. Taze ve az işlenmiş yiyecekleri seçmek bu gizli şekerden uzak durmanıza yardım eder³.

İki yaşından sonra şekerli bir yiyecek verdiğinizde onu öğünle birlikte sunun; ara öğünde ve yatmadan önce vermeyin. Bu, dişleri çürükten korumaya yardım eder⁶. Hangi yaşta nasıl sunacağınızı yaş bölümlerinde bulabilirsiniz.

Boğulma riski

Boğulma riski düşük. Yemeğe ya da tatlıya karışan toz şeker erir ve yiyeceğin kıvamını değiştirmez. Risk şekerin kendisinden değil, şekerli yiyeceklerin biçiminden gelir. Sert ya da yuvarlak şekerlemeler, jelibon, karamela, sakız ve marşmelov küçük çocuklarda boğulmaya yol açabilen yiyecekler arasında sayılıyor; kılavuzlar küçük, yapışkan ya da sert, çiğnemesi ve yutması zor yiyeceklerden kaçınmayı öneriyor¹¹. Lokum ve pişmaniye de bu yapışkan gruptandır. Küp şekeri de çocuğunuza emmesi ya da kemirmesi için vermeyin.

Sert ve yapışkan şekerlemeleri, sakızı ve marşmelovu en az 4 yaşına, çocuğun gelişimine göre daha sonrasına kadar vermeyin¹⁶. İrlanda'nın sağlık servisi küçük, sert, yuvarlak ya da oval şekerlemeler, sakız ve marşmelov için 5 yaşını sınır alıyor¹². Biz daha temkinli olanı izliyoruz.

Çocuğunuz yerken mama sandalyesinde ya da masada otursun; yürürken, koşarken ya da uzanmışken ağzında yiyecekle dolaşmasın^11,16. Yemek sırasında onu bir an bile yalnız bırakmayın¹². Araçta, oto koltuğunda ya da pusette de yiyecek vermeyin¹².

Öğürme seslidir; gözler sulanabilir, dil öne itilebilir, çocuk biraz kusabilir de. Yemeyi öğrenirken görülen doğal bir reflekstir¹⁴. Öğüren ya da öksüren çocuğun ağzına parmağınızla lokma aramayın: göremediğiniz bir parçayı parmakla aramak onu daha derine itebilir. Sesli öksürüyorsa öksürmesine fırsat verin ve yanından ayrılmayın¹³. Boğulma ise sessizdir: çocuk nefes alamaz; dudakları, diş etleri ya da tırnakları morarabilir. İngiltere'nin ulusal sağlık servisi bu durumu acil durum olarak tanımlar ve hemen acil yardım çağrılmasını önerir¹⁴. Ülkemizde acil yardım numarası 112'dir.

Alerjenler

Şeker yaygın alerjenlerden değil; İlk Lokma'da da alerjen olarak işaretli değil. Kılavuzların alerjik tepkiye yol açabilen besinler listesinde yer almıyor¹⁵.

Dikkat etmeniz gereken, şekerin içinde bulunduğu ürünlerdir. Kek, kurabiye, bisküvi ve hazır tatlılarda sık kullanılan yumurta, inek sütü, buğday, fındık ve susam alerjik tepkiye yol açabilen besinler arasında¹⁵. Hazır bir tatlı vermeden önce etiketi okuyun ve bu malzemeleri daha önce tek tek tanıtmış olun. Çocuğunuzun bilinen bir alerjisi varsa içeriğinden emin olmadığınız ürünü vermeyin¹⁵.

Kızarık, kaşıntılı ve sulanan gözler, kaşıntılı döküntü, tek seferlik kusma ya da ishal görürseniz o yiyeceğe ara verip doktorunuza danışın¹⁵. Birden fazla belirti birlikte görülür, kusma ya da ishal tekrarlarsa İlk Lokma acil yardım çağırmanızı önerir. Nefes almakta zorlanma, boğazda ya da dilde şişme, hızla yayılan kabarık ve kaşıntılı döküntü acil durumdur: beklemeyin, 112'yi arayın¹⁷. Çocuğunuzda egzama ya da bilinen bir besin alerjisi varsa yeni besinlere başlamadan önce doktorunuzla konuşun¹⁵.

Sık sorulanlar

Şekerle ilgili sorular çoğu zaman aynı yerlerden çıkıyor: bir tadımdan bir şey olur mu, çaya ya da süte azıcık şeker atılabilir mi, stevia gibi tatlandırıcılar şekerin yerini tutar mı, bayramda ikram edilen lokum ve akide şekeri ne olacak. Sağlık Bakanlığı'nın beslenme rehberi iki yaşından küçük çocuklarda eklenmiş şekerden kaçınılmasını öneriyor²; tatlandırıcılar da şekerin yerine önerilmiyor^4,8.

İki yaşından sonra amaç yasaklamak değil, ölçülü olmak: şekerli yiyecekler ara sıra, az ve öğünle birlikte verilir⁶.

İpuçları

Tatlı tadı sevmek doğaldır; amaç bu isteği bastırmak değil, onu meyveyle karşılamak³. Tatlı tadın erken yaştan itibaren azaltılması önerilir⁸. Bebeğinizin ilk iki yılında şekere yer yok².

Şekerli yiyecekleri ödül ya da teselli olarak kullanmayın; çocuk tatlıyı güzel, sebzeyi kötü bir şey gibi görmeye başlayabilir¹⁰. Türkiye Beslenme Rehberi de okul öncesi çocukların şeker, çikolata ya da gofretle ödüllendirilmemesini öneriyor².