Siyez buğdayı

Genel bakış

Siyez, Kastamonu'da yetiştirilen eski bir buğday türüdür; bilimsel adı Triticum monococcum. Taneleri küçük, yumurta biçimli ve kırmızımsıdır. Harmanda bile ayrılmayan sıkı bir kavuzla, yani tanenin dış kabuğuyla kaplıdır³. Mutfağa kavuzu ayrılmış bütün tane, un ve bulgur olarak gelir⁵. Türk Gıda Kodeksi de siyezi bulgur yapılabilen buğdaylar arasında sayıyor⁴.

Siyez üzerine yapılmış bir derleme, bu buğdayın protein, eser element ve karotenoid denen sarı renkli bitki bileşikleri bakımından zengin olduğunu bildiriyor⁵. Ata buğdayı ünü ise kimi zaman yanlış bir izlenim bırakıyor. Siyez de bir buğdaydır ve glüten içerir⁶. Glütensiz ya da alerjiye uygun bir seçenek değildir; ilk denemeyi buğday gibi, bir alerjen olarak planlayın^7,8.

Siyeze 6. aydan itibaren başlayabilirsiniz. Sağlık Bakanlığı'nın ek gıda tablosu, bulgur eklenmiş tuzsuz ve baharatsız sebze çorbalarını bu aydan itibaren öneriyor¹. Biz de siyezi bu buğday ürünleriyle aynı aya koyuyoruz. Avrupa'nın çocuk gastroenteroloji derneği de glütenin bebeğin ilk yılı içinde tanıtılabileceğini söylüyor¹⁰.

Nasıl sunulur

Siyezi açık renkli bir tabağa yayın, kavuzlu kalmış taneleri, kabuk parçalarını ve taşları ayıklayın; sonra süzgeçte soğuk suyla yıkayın. Taneleri bol suda, kapağı aralık, iyice şişip çatlayana kadar uzun uzun pişirin. Hazır olduğunda bir tane iki parmağınızın arasında bastırınca kolayca ezilmeli; ortası diri kalmışsa pişirmeye devam edin.

İlk aylarda pişmiş siyezi blenderdan geçirin ya da bir sebze püresiyle birlikte ezin. Bebeğiniz becerdikçe pürüzsüz kıvamdan ezilmiş ve topaklı kıvamlara geçin². Siyez bulguru kullanıyorsanız onu da aynı buğday ürünü olarak düşünün⁴; ince köftelik olanı daha çabuk yumuşar ve kolay ezilir.

Bebeğin payına tuz, şeker ya da bulyon tablet eklemeyin². Sağlık Bakanlığı da ilk yılda bebek yemeğine tuz eklenmemesini, şekerin de önerilmediğini söylüyor¹. Aile için siyez pilavı ya da çorbası pişiriyorsanız bebeğin payını tuz girmeden ayırın. Sıcak yemeği soğutun ve vermeden önce ısısını kendiniz deneyin².

Pişmiş siyez oda sıcaklığında beklememeli. Bazı mikropların sporları pişirmeye dayanabilir; tahılı 1 saat içinde soğutup buzdolabına kaldırın, 24 saat içinde kullanın ve yalnızca bir kez ısıtın. Geceyi tezgâhta geçirmiş tahılı atın¹¹. Bebeğin yarım bıraktığı kâseyi saklamayın¹⁷. Hangi yaşta nasıl sunacağınızı yaş bölümlerinde bulabilirsiniz.

Boğulma riski

İyice pişip ezilmiş ya da sulu bir yemeğe bağlanmış siyezin boğulma riski düşük. Riski düşük tutan şey kıvamdır. Siyez çoğunlukla bütün tane olarak satılır; taneleri küçük ve yumurta biçimlidir³. ABD'nin hastalık kontrol merkezi, pişmiş bütün buğday ve arpa tanelerini küçük çocuklarda kaçınılacak tahıl ürünleri arasında sayıyor ve ezmenin boğulmayı önlemeye yardım ettiğini belirtiyor¹². Bu yüzden siyezi ilk yılda ezerek verin; sonra da taneleri yoğurda ya da sulu bir yemeğe bağlayın. Kuru, dağılan taneler ya da siyezli tahıl salatası vermeyin. Yemeğe kattığınız sebze ve et parçaları 1,3 cm'yi geçmesin¹³.

Bebeğiniz yerken dik otursun¹². Yemek sırasında onu bir an bile yalnız bırakmayın¹⁵. Yürürken, oynarken ya da uzanmışken ağzında yemek olmasın¹³; araçta, oto koltuğunda ya da pusette de yiyecek vermeyin¹⁵.

Ek gıdaya yeni başlayan bebek sık sık öğürür. Öğürme, yemeyi öğrenirken görülen normal bir reflekstir ve gürültülüdür: yüz kızarabilir, gözler sulanabilir, dil öne itilebilir¹⁴. Öğüren ya da öksüren bebeğin ağzına parmağınızla lokma aramayın; göremediğiniz bir parçayı parmakla aramak onu daha derine itebilir. Sesli öksürüyorsa öksürmesine fırsat verin ve yanından ayrılmayın¹⁶.

Boğulma ise sessizdir. Bebek nefes alamaz, ağlayamaz, ses çıkaramaz; dudakları ya da cildi morarabilir^13,14. İngiltere'nin ulusal sağlık servisi bu durumu acil durum olarak tanımlar ve hemen acil yardım çağrılmasını önerir¹⁴. Ülkemizde acil yardım numarası 112'dir.

Alerjenler

Siyez bir buğdaydır ve glüten içerir; İlk Lokma'da da buğday alerjeni olarak işaretli. Glütensiz, az glütenli ya da alerjiye uygun diye anılsa da bu doğru değil. Glüten bütün buğday türlerinde bulunur; eski buğdaylar modern ekmeklik buğdaydan daha az değil, çoğu zaman daha fazla glüten içerir⁶. Buğdaya duyarlı çocukların alerji antikorları siyez proteinlerine de bağlanıyor; araştırmacılar eski buğdayların buğday alerjisinde genel olarak daha az risk taşımadığını yazıyor⁸. Buğday alerjisi olan bebeğe siyezi buğdayın yerine vermeyin; önce doktorunuzla konuşun.

Siyezi 6. ay civarında, tek yeni besin olarak tanıtın⁷. İlk denemeyi gündüz yapın; bir sonraki yeni besine geçmek için 3–5 gün bekleyin¹. Sorunsuz giderse siyezi sofraya düzenli getirin. Şiddetli egzaması, bilinen bir besin alerjisi ya da ailede alerji öyküsü olan bebekte başlamadan önce doktorunuza danışın⁷.

Tepki çoğunlukla birkaç dakika içinde, bazen 2 saate kadar çıkar. Kızarık ve kaşıntılı döküntü, tek seferlik kusma ya da karın sorunları görürseniz siyeze ara verip doktorunuza danışın⁷. Birden fazla belirti birlikte görülür, kusma ya da ishal tekrarlar ya da kurdeşen vücuda yayılırsa İlk Lokma acil yardım çağırmanızı önerir. Dudakta, dilde ya da boğazda şişme, nefes almakta zorlanma, hırıltı ya da bebeğin gevşeyip her zamanki gibi tepki vermemesi acil durumdur: beklemeyin, 112'yi arayın¹⁸.

Çölyak hastalığı alerjiden farklıdır: bağışıklık sistemi glüten yendiğinde bağırsağa zarar verir⁹. Siyez çölyakta da uygun değildir⁵. Anne, baba ya da kardeşte çölyak varsa siyeze başlamadan önce doktorunuzla konuşun; Avrupa'nın çocuk gastroenteroloji derneğinin glüten önerileri büyük ölçüde ailesinde çölyak olan çocuklarla yapılan çalışmalara dayanıyor¹⁰.

Sık sorulanlar

Siyezle ilgili soruların çoğu ata buğdayı ününden ve glütenden çıkar. Siyez de buğdaydır, glüten içerir ve çölyakta uygun değildir^5,6. Glütenli besinlerin ilk yıl içinde tanıtılabileceği, ama ilk haftalarda ve bebeklik boyunca büyük miktarlardan kaçınılması gerektiği bildiriliyor¹⁰.

Ebeveynler siyez bulguruyla market bulguru arasındaki farkı da merak eder. Türk Gıda Kodeksi bulguru, siyez dâhil birkaç buğday türünden yapılabilen bir ürün olarak tanımlıyor⁴; alerji açısından ikisi de buğdaydır. Pişmiş siyezin nasıl saklanacağı da sık sorulur¹¹.

İpuçları

Siyez uzun pişer ama karşılığını verir: bir kez kaynattığınız tencereden bebeğinizin gelişimine göre bir lapa, ezilmiş bir karışım ve bir yaşından sonra sulu bir sebze yemeği çıkarabilirsiniz². Değişen şey kıvamdır; bütün taneler ilk yılda ezilir, sonra yemeğe bağlanır¹².

Tuz ve şeker eklememek, ısıyı kendiniz denemek her aşamada geçerli². Pişirdiğiniz siyezi beklettiğiniz her saat risk demek; soğutup kaldırmayı alışkanlık hâline getirin¹¹. Bebeğiniz siyezin tanecikli dokusunu ilk denemede istemeyebilir. Birkaç gün sonra yeniden sunun; yeni tatlara ve dokulara alışmak 10 denemeyi ya da daha fazlasını gerektirebilir².