Kakao ve çikolata

Genel bakış

Kakao, kakao ağacının çekirdeklerinden elde edilir: çekirdekler mayalanır, kavrulur ve öğütülür. Çikolata ise bu kakaoya şeker, kakao yağı ve çoğu zaman süt eklenerek yapılır. Evlerimizde en çok şekersiz kakao tozu, sütlü ve bitter tablet çikolata, kakaolu fındık kreması, gofret ve kakaolu kek olarak karşımıza çıkar.

Kakaoyu ve çikolatayı 24. aydan önce vermeyin. Türkiye Beslenme Rehberi çikolatayı eklenmiş şeker kaynakları arasında sayıyor ve 2 yaşına kadar şekerli yiyecek ve içecek verilmemesini öneriyor²; Sağlık Bakanlığı da ilk yılda şeker eklenmiş besinleri önermiyor¹. Amerikan Pediatri Akademisi de aynı sınırı koyuyor³. Biz de bu yüzden çikolatayı 24. aya bırakıyoruz.

Şekerin yanında bir konu daha var: kafein. Kakaodaki en bol iki uyarıcı madde kafein ve teobromindir; çikolata özellikle teobrominden zengindir⁸. ABD'nin hastalık kontrol merkezi iki yaşından küçük çocuklarda kafeinli içeceklerden kaçınılmasını öneriyor ve küçük çocuklar için belirlenmiş güvenli bir kafein sınırı olmadığını söylüyor⁴. Bu yüzden şekersiz kakao tozunu da 24. aydan önce kullanmayın. Sonrasında da çikolata bir besin değil, ara sıra ve az verilen bir tat olarak kalsın^2,5.

Nasıl sunulur

Çocuğunuz 24. ayı doldurduğunda kakaoyla en sade biçimde, evde hazırladığınız bir kaşık yemeğiyle tanıştırın. Sütle pişirdiğiniz muhallebiye ya da sade yoğurda biraz şekersiz kakao tozu karıştırın ve tatlılığı ezilmiş olgun muzdan alın. Tatlı isteğini bütün meyveyle karşılayın; iki yaşından sonra da eklenmiş şekeri günde yaklaşık 6 çay kaşığının altında tutun³.

Kakaolu yiyeceği gündüz verin. Kafein vücutta 8 saatten uzun kalabilir ve çocukların uykusunu bozabilir⁵. Şekerli yiyecekleri öğün aralarında ve yatmadan önce vermeyin; Türkiye Beslenme Rehberi de bunu öneriyor². Çikolatalı tatlı verecekseniz öğle yemeğinin yanında, küçük bir porsiyon verin.

Hazır ürünlerde etiketi okuyun. Çikolata, şekerli hazır sütler, kek ve bisküvi eklenmiş şeker kaynaklarıdır². İçindekiler listesinde süt, fındık, soya, buğday ya da susam olup olmadığına da bakın; bunlar alerjik tepkiye yol açabilen besinlerdendir¹¹. Biberondaki ya da alıştırma bardağındaki süte kakao ya da çikolata tozu katmayın; İngiltere'nin ulusal sağlık servisi bu kaplara anne sütü, mama ya da su dışında bir şey konmamasını söylüyor⁷. Hangi yaşta nasıl sunacağınızı yaş bölümlerinde bulabilirsiniz.

Boğulma riski

Boğulma riski orta. Kakao tozu yemeğe karıştığında risk yaratmaz; risk çikolatanın biçiminden gelir. Tablet çikolata soğukken serttir, ağızda ısındıkça yapışkanlaşır. Draje, çikolata kaplı fındık ve yuvarlak çikolata şekerlemeleri ise küçük, sert ve yuvarlaktır. Küçük, sert, yuvarlak ya da oval şekerlemeler ve bütün kuruyemiş 5 yaşından küçük çocuğa hiç verilmez¹³. Sert ya da yapışkan şekerlemeler ve kalın fındık ezmesi parçaları en az 4 yaşına, çocuğun gelişimine göre daha sonrasına kadar önerilmiyor¹⁴. Kakaolu fındık kremasını ekmeğe ince ve eşit sürün; koyu ezme boğaza yapışabilir¹³. Çikolata parçalı kek ya da krep veriyorsanız parçaların tamamen erimiş olduğundan emin olun.

Çocuğunuz yerken masada otursun; yürürken, koşarken ya da uzanmışken ağzında yiyecek olmasın¹⁴. Yemek sırasında onu bir an bile yalnız bırakmayın¹³. Araçta, oto koltuğunda ya da pusette de yiyecek vermeyin¹³.

Öğürme seslidir; gözler sulanabilir, dil öne itilebilir, çocuk biraz kusabilir. Çiğnemeyi ve yutmayı öğrenirken görülen doğal bir reflekstir¹⁶. Öğüren ya da öksüren çocuğun ağzına parmağınızla lokma aramayın: göremediğiniz bir parçayı parmakla aramak onu daha derine itebilir. Sesli öksürüyorsa öksürmesine fırsat verin ve yanından ayrılmayın¹⁵. Boğulma ise sessizdir: çocuk nefes alamaz, ağlayamaz, ses çıkaramaz; rengi morarabilir^14,16. İngiltere'nin ulusal sağlık servisi bu durumu acil durum olarak tanımlar ve hemen acil yardım çağrılmasını önerir¹⁵. Ülkemizde acil yardım numarası 112'dir.

Alerjenler

Kakao yaygın alerjenlerden değil; İlk Lokma'da da alerjen olarak işaretli değil. İngiltere'nin ulusal sağlık servisinin alerjik tepkiye yol açabilen besinler listesinde yer almıyor¹¹. Yine de ilk denemede çocuğunuzu izleyin ve kakaoyu o gün tek yeni yiyecek olarak, gündüz verin¹.

Asıl dikkat edilecek yer çikolatanın içindekiler. Sütlü çikolatada süt, kakaolu fındık kremasında fındık bulunur; gofret ve bisküvide buğday, bazı ürünlerde soya ya da susam olabilir. Bunların hepsi alerjik tepkiye yol açabilen besinlerdendir¹¹. Çocuğunuz bu malzemeleri daha önce tek tek denemiş olsun. Bitter çikolata da süt alerjisi olan çocuk için güvenli sayılmaz: çoğu, sütlü çikolatayla aynı makinelerde üretilir ve süt yazmayan bazı ürünlerde süt bulunmuştur¹². Etikette süt ya da süt içerebilir uyarısını arayın¹².

Kafein de alerjiyle karışabilecek belirtiler yapabilir: huzursuzluk, uykusuzluk, hızlı kalp atışı⁵. Döküntü, öksürük, kaşıntılı kızarıklık ya da tek seferlik kusma görürseniz yiyeceğe ara verip doktorunuza danışın¹¹. Birden fazla belirti birlikte görülür, kusma ya da ishal tekrarlar ya da kurdeşen vücuda yayılırsa İlk Lokma acil yardım çağırmanızı önerir. Nefes almakta zorlanma, hırıltı, dudakta, yüzde ya da dilde şişme acil durumdur: beklemeyin, 112'yi arayın¹⁷. Çocuğunuzda egzama ya da bilinen bir besin alerjisi varsa önce doktorunuzla konuşun¹¹.

Sık sorulanlar

Kakaoda ebeveynlerin en çok sorduğu şey zamanlama ve kafein: bir lokma çikolatadan bir şey olur mu, şekersiz kakao tozu da bekler mi, çikolatalı süt ne zaman verilir, bitter mi sütlü mü. İki yaşına kadar şekerli yiyecek verilmez², küçük çocuklar için belirlenmiş güvenli bir kafein sınırı da yok⁴.

İki yaşından sonra amaç yasaklamak değil, ölçülü olmak. Türkiye Beslenme Rehberi çikolata gibi şekeri yüksek yiyeceklerin sınırlandırılmasını öneriyor²; kafein açısından da gündüz ve az vermek en iyisi⁵.

İpuçları

Çikolatayı ödül ya da teselli olarak kullanmayın. Türkiye Beslenme Rehberi okul öncesi çocukların çikolata ve gofret gibi atıştırmalıklarla ödüllendirilmemesini öneriyor². Tatlı isteğini bütün meyveyle karşılamak eklenmiş şekeri azaltmanın en kolay yoludur³.

Kafein yalnızca kahvede değil; çikolata parçacıklarında, dondurmada ve bazı atıştırmalık barlarda da bulunabilir ve etiket kafein miktarını yazmak zorunda değil⁵. Kafeinli yiyecek ve içecekleri çocuğunuzun uzanamayacağı yerde saklayın⁵.