Cips

Genel bakış

Cips, ince dilimlenmiş patatesin yağda kızartılıp tuzlanmasıyla yapılan kıtır bir atıştırmalıktır. Markette sade olanın yanında acılı, peynirli, soğanlı ya da ekşi kremalı aromalı çeşitler ve mısırdan yapılan cipsler de bulunur. Türkiye Beslenme Rehberi patates ve sebze cipslerinin içerdikleri yağ ve tuz yüzünden fazladan enerji, tuz ve yağ aldırdığını hatırlatıyor; cipsi de tuzu yüksek olduğu için sınırlı yenmesi gereken atıştırmalıklar arasında sayıyor².

Cipse 12. aydan itibaren başlayabilirsiniz, ama ara sıra ve çok az. Sağlık Bakanlığı tuzun bebeği susattığını belirtiyor ve yaşamın ilk yılında bebeğin besinlerine tuz eklenmemesini öneriyor; konserve, hazır çorba ve işlenmiş et gibi tuzu yüksek besinlere de ek gıda döneminde yer vermiyor¹. İngiltere'nin ulusal sağlık servisi fazla tuzun bebeğin böbreklerine iyi gelmediğini söylüyor ve cipsi kaçınılacak tuzlu yiyecekler arasında sayıyor³.

Tuz tek konu değil. Cips, küçük çocuklarda boğulma tehlikesi taşıyan atıştırmalıklar arasında da yer alıyor⁸. Bu yüzden ilk yaş gününden sonra da çocuğunuza bütün cips vermeyin.

Nasıl sunulur

Cipsi çocuğunuzun öğününe değil, seyrek bir tada ayırın. Paketi alırken etiketteki tuz bilgisine bakın ve tuzu daha az olanı seçin⁴. Türkiye Beslenme Rehberi, etikette yer alan monosodyum glutamat gibi sodyumlu katkıların da besinin tuzunu artırdığını hatırlatıyor². Acılı, baharatlı ya da yoğun aromalı çeşitler yerine sade cips alın. Küçük çocuklar için satılan bazı hazır atıştırmalıklar da tuzludur; besin değeri tablosunu okumak daha az tuzlu ürünü bulmanızı kolaylaştırır⁷.

Cipse hiçbir zaman ayrıca tuz eklemeyin. Cips verdiğiniz gün çocuğunuzun diğer yemeklerini de tuzsuz tutun; besinlerin çoğu zaten yeterince tuz içerir⁵.

Evde daha iyi bir seçenek hazırlayabilirsiniz: patatesi, havucu ya da kabağı uzunlamasına, yaklaşık 6 cm uzunluğunda ve 1,5 cm kalınlığında çubuklar hâlinde kesip fırında tuzsuz, parmakla ezilecek kadar yumuşayana dek pişirin; yuvarlak halka dilim kesmeyin. Kızartma yerine fırında patates dilimleri hazırlayın; patates gibi nişastalı besinleri altın sarısında çıkarın, çünkü uzun süre yüksek ısıda pişen nişastalı besinlerde akrilamid adlı, kanserle ilişkilendirilen bir kimyasal oluşur⁶. Küçük çocuk için çubukları kıtır kıtır kurutmayın; içleri yumuşak kalsın.

Hangi yaşta nasıl sunacağınızı yaş bölümlerinde bulabilirsiniz.

Boğulma riski

Cipsin boğulma riskini yüksek sayıyoruz. Kuru, sert ve kırılgandır; ısırılınca sivri, keskin kenarlı kırıntılara ayrılır ve bu kırıntılar ağızda kolay toparlanmaz. ABD'nin hastalık kontrol merkezi patates ve mısır cipsini küçük çocuklar için boğulma tehlikesi taşıyan atıştırmalıklar arasında sayıyor⁸. Yeni Zelanda Sağlık Bakanlığı da cipsi, güvenli hâle getirmek için değiştirilmesi pratik olmayan ve çocuk bakım merkezlerinde hiç verilmemesi gereken yüksek riskli yiyecekler arasında gösteriyor⁹. Amerikan Pediatri Akademisi yüksek riskli yiyecekler için 4 yaşı eşik alıyor¹⁰.

Çocuğunuz mama sandalyesinde ya da masada otururken yesin; yürürken, oynarken ya da uzanmışken ağzında yiyecek olmasın¹⁰. Yemek sırasında onu bir an bile yalnız bırakmayın¹¹. Araçta, oto koltuğunda ya da pusette de yiyecek vermeyin¹¹; yolculukta cips paketini eline tutuşturmayın.

Kıtır bir kırıntı çocuğu öğürtebilir. Öğürme seslidir ve yemeyi öğrenirken görülen doğal bir reflekstir¹². Öğüren ya da öksüren çocuğun ağzına parmağınızla parça aramayın; göremediğiniz bir parçayı parmakla aramak onu daha derine itebilir. Sesli öksürüyorsa öksürmesine fırsat verin ve yanından ayrılmayın¹³. Boğulma ise sessizdir: çocuk nefes alamaz, ses çıkaramaz; dudaklarının içi, diş etleri ya da tırnakları morarabilir¹². İngiltere'nin ulusal sağlık servisi bu durumu acil durum olarak tanımlar ve hemen acil yardım çağrılmasını önerir¹². Ülkemizde acil yardım numarası 112'dir.

Alerjenler

Sade patates cipsi yaygın alerjenlerden değil; İlk Lokma'da da alerjen olarak işaretli değil. Ama cips çoğu zaman tek malzemeli bir ürün değildir. Peynirli, yoğurtlu ya da ekşi kremalı çeşitler süt ürünü içerir; bazı aromalı çeşitlerde buğday, soya ya da hardal da bulunabilir. İnek sütü, glütenli tahıllar, soya ve hardal alerjik tepkiye yol açabilen besinler arasında sayılıyor¹⁴.

Her paketin içindekiler listesini dikkatle okuyun. Çocuğunuzun alerjisi olan bir besini içerip içermediğinden emin değilseniz o ürünü vermeyin¹⁴. Cipsteki süt ya da buğday gibi malzemeleri çocuğunuz daha önce tek başına, sorunsuz yemiş olsun. Yeni bir besini açken ve gündüz verin, aynı gün başka yeni besin başlatmayın; bir sonrakine geçmeden 3–5 gün bekleyin¹.

Kızarık, kaşıntılı döküntü, kaşınan ve sulanan gözler, tek seferlik kusma, karın ağrısı ya da ishal görürseniz cipse ara verip doktorunuza danışın¹⁴. Birden fazla belirti birlikte görülür, kusma ya da ishal tekrarlarsa İlk Lokma acil yardım çağırmanızı önerir. Dudakta, dilde ya da boğazda şişme, nefes almakta zorlanma ya da hızla yayılan kabarık, kaşıntılı döküntü acil durumdur; beklemeyin, hemen 112'yi arayın¹⁵. Çocuğunuzda egzama ya da tanı konmuş bir besin alerjisi varsa yeni bir ürünü denemeden önce doktorunuzla konuşun¹⁴.

Sık sorulanlar

Cipste ebeveynlerin ilk sorusu ne zaman verileceği. İlk yaş gününden önce cips vermeyin; sonrasında da seyrek, çok az ve bütün değil. Fazla tuz bebeğin böbreklerine iyi gelmez ve cips kaçınılacak tuzlu yiyecekler arasındadır³; boğulma tarafında da küçük çocuklar için riskli atıştırmalıklardandır⁸.

Türkiye Beslenme Rehberi sebze cipslerini yağ ve tuz yönünden patates cipsiyle aynı yere koyuyor². Evde yaparsanız kızartma yerine fırını seçin ve patatesi altın sarısında çıkarın; bu, akrilamidi azaltmanın bir yolu⁶.

İpuçları

Cipsi evde bir alışkanlık değil, seyrek bir tat olarak tutun. Türkiye Beslenme Rehberi okul öncesi çocuklara öğün aralarında cips gibi atıştırmalıklar yerine sebze, meyve, süt, ayran gibi seçenekler sunulmasını ve çocukların bu tür atıştırmalıklarla ödüllendirilmemesini öneriyor².

Atıştırmalık saatinde meyve ya da yoğurt koyun. Tuzlu atıştırmalıklar yerine meyve gibi daha sağlıklı seçenekler önerilir⁴. Çocuğunuz cipsi görüp istediğinde kısa ve sakin bir yanıt verin; aile sofrasında cips kâsesini onun uzanamayacağı yerde tutmak işinizi kolaylaştırır.