Bakla

Genel bakış

Bakla, iri ve yassı taneli bir baklagildir; öteki baklagiller gibi hem taze hem kuru olarak yenir ve kaliteli bir protein kaynağıdır¹. Mutfağımızda ilkbaharda taze bakla, kabuğuyla ya da yalnızca içindeki yeşil taneleriyle zeytinyağlı olarak pişirilir; kuru bakla ise ıslatılıp haşlanır ve fava denen ezmeye dönüşür. Sağlık Bakanlığı'nın beslenme rehberi kuru baklagilleri demir, çinko ve magnezyum yönünden zengin, posa yani lif bakımından da zengin besinler arasında sayıyor².

Baklaya 7. aydan itibaren başlayabilirsiniz. Sağlık Bakanlığı'nın ek gıda tablosu baklagilleri 7. ve 8. aylarda sebze püresine ya da çorbaya ezerek eklemeyi öneriyor³. Biz de bu takvimi izliyoruz.

Baklaya başlamadan önce G6PD durumunu sorun. G6PD, kırmızı kan hücrelerini koruyan bir enzimdir. Bu enzimin doğuştan eksik olduğu kişilerde bakla yemek kırmızı kan hücrelerinin hızla parçalanmasına, yani hemolitik anemiye yol açabilir; buna favizm denir. G6PD eksikliği en sık Afrika, Asya, Akdeniz ve Orta Doğu kökenli ailelerde görülür; Türkiye'de de görülür. Erkek çocukları daha sık ve daha ağır etkiler⁴. Bebeğinizde G6PD eksikliği tanısı varsa ona bakla vermeyin^5,6. Ailede G6PD eksikliği, açıklanamayan kansızlık ya da sarılık öyküsü varsa önce doktorunuza danışın; yoksa ilk denemeden sonraki günlerde belirtileri izleyin^4,5.

Nasıl sunulur

Bebeğiniz için en kolayı kuru baklayla ya da kabuğundan çıkarılmış taze bakla taneleriyle başlamaktır. Kuru baklayı ayıklayıp yıkayın ve 6–12 saat bol soğuk suda ıslatın. Islatma suyunu dökün, taze suda kaynatın ve en az yarım saat kaynar hâlde, taneler yumuşayana dek pişirin. Çiğ ya da az pişmiş baklagillerde bulunan lektin bulantı, kusma, karın ağrısı ve ishale yol açabilir; doğru ıslatma ve kaynatma bu riski ortadan kaldırır⁷. Islatıp iyi pişirmek gaz yapıcı etkiyi de azaltır².

Her bakla tanesini saran kalın zar, pişse de sert kalabilir. Bebeğinizin payında taneleri haşladıktan sonra parmaklarınızla sıkıp zarından çıkarın; içindeki yumuşak kısım kolayca ezilir. Kabuklu taze bakla yemeğindeki kabuklar uzun pişse de lifli kalabilir; bebeğinize kabukları vermeyin, yalnızca içindeki yumuşak taneleri ezin. İlk aylarda püre, sonra ezme olarak verin; bütün tane tabağa girmez^3,8.

Çiğ bakla favizm krizini pişmiş, dondurulmuş ya da konserve baklaya göre daha kolay tetikler; yine de krizden korunmanın en güvenli yolu baklayı beslenmeden tümüyle çıkarmaktır⁶. Bu yüzden G6PD eksikliği olan bebeğe hiçbir biçimde bakla verilmez⁵.

Fava ve zeytinyağlı bakla genellikle tuzla hazırlanır. Bebeğin payını tuz eklenmeden önce ayırın; haşlama suyuna tuz, şeker ya da bulyon tableti koymayın⁹. Tuz bebeği susatır ve böbreklerini yorar³. Hangi yaşta nasıl sunacağınızı yaş bölümlerinde bulabilirsiniz.

7 ay +

bakla püresi

Bebeğinizde G6PD eksikliği tanısı varsa bakla vermeyin; ailede G6PD eksikliği, açıklanamayan kansızlık ya da sarılık öyküsü varsa önce doktorunuzla konuşun^5,6. Baklayı tamamen yumuşayana dek pişirin, tanelerin zarını soyun ve içini pürüzsüz olana dek ezip bebeğinizin daha önce sorunsuz yediği bir sebze püresine katın³. Püreye bütün ya da yarım tane karışmasın⁸. İlk gün birkaç çay kaşığıyla yetinin ve sonraki günlerde bebeğinizin renginde solukluk ya da sararma, idrarında koyulaşma olup olmadığına bakın⁴.

9 ay +

12 ay +

Bu bölüm İlk Lokma uygulamasında Premium üyelere açık.

• App Store'dan indirin
• Google Play'den indirin

Boğulma riski

Boğulma riski orta. Bakla tanesi iri ve yassıdır, ama zarı pişse de sert kalabilir ve iyi pişmeyen tane sıkı kalır. ABD'nin hastalık kontrol merkezi bütün fasulye tanelerini küçük çocuklarda boğulma riski taşıyan besinler arasında sayıyor⁸. Yuvarlak ve sıkı besinler ancak küçük parçalara bölünerek verilmelidir¹⁰.

Riski düşüren şey tanenin biçimini bozmaktır. Baklayı iyice yumuşatın; püre ya da ezme yapın, büyüyen çocukta her taneyi çatalla ezin⁸. Yemekteki parçalar 1,3 cm'yi geçmesin¹⁰. Yeni Zelanda Sağlık Bakanlığı pişmiş bütün bezelyeyi bile kreşlerde ancak 4 yaşından itibaren uygun buluyor; besin kabukları ve zarları da çiğnemesi zor olduğu için soluk yolunu tümüyle kapatabiliyor¹⁹. Biz de bakla tanelerini 4 yaşına kadar zarından ayırıp bastırarak ya da ezerek veriyoruz; lifli kabukları tabağa koymayın.

Bebeğiniz yerken dik otursun; yürürken, oynarken ya da uzanmışken ağzında yemek olmasın^8,10. Araçta, oto koltuğunda ya da pusette de yiyecek vermeyin¹¹. Yemek sırasında onu bir an bile yalnız bırakmayın⁹.

Ek gıdaya yeni başlayan bebek sık sık öğürür. Bu, çiğnemeyi ve yutmayı öğrenirken çıkan doğal bir reflekstir. Öğürme seslidir; gözler sulanabilir, dil öne itilebilir, bebek kusabilir¹². Öğüren ya da öksüren bebeğinizin ağzına parmağınızla lokma aramayın; göremediğiniz bir parçayı parmakla aramak onu daha derine itebilir. Sesli öksürüyorsa öksürmesine fırsat verin ve yanından ayrılmayın¹³.

Boğulma ise sessizdir. Bebek nefes alamaz, ağlayamaz, ses çıkaramaz; dudakları ya da cildi morarabilir^12,10. İngiltere'nin ulusal sağlık servisi bu durumu acil durum olarak tanımlar ve hemen acil yardım çağrılmasını önerir¹². Ülkemizde acil yardım numarası 112'dir.

Alerjenler

Bakla alerjisi seyrektir: bir çalışmada bakla, duyarlılığın en az görüldüğü baklagiller arasındaydı; yine de bildirilmiştir¹. İngiltere'nin ulusal sağlık servisi fasulye, mercimek ve bezelyeyi alerjik tepkiye yol açabilen besinler arasında sayıyor¹⁴. Baklada asıl dikkat isteyen konu ise alerji değil, favizmdir; ikisi sık karıştırılır¹.

Favizm belirtileri

Favizm, G6PD eksikliği olan kişide kırmızı kan hücrelerinin parçalanmasıdır. Belirtileri soluk görünüm, ciltte ve göz akında sararma, koyu renkli idrar, halsizlik, nefes darlığı ve hızlı kalp atışıdır⁴; sırt ağrısı da görülebilir⁵. Karın ağrısı ve kusma da sıktır; küçük bir çocukta ateş ve huzursuzluk da bildirilmiştir⁶. Emzirilen bebeklerde belirtiler annenin bakla yemesinden 2–4 gün sonra başlamış; favizm en küçük çocuklarda en ağır seyreder, çoğu zaman yatış ve kan nakli gerekir⁶. Bu belirtilerden birini görürseniz beklemeyin; bebeğinizi hemen acil servise götürün, nefes almakta zorlanıyorsa 112'yi arayın⁵.

İlk deneme

İlk denemeyi sade tutun. Baklayı az miktarla, gündüz saatinde ve o gün tek yeni besin olarak verin; sonraki yeni besine geçmek için 3–5 gün bekleyin^3,14. Döküntü, kaşıntılı ve sulanan gözler, öksürük, bulantı ya da tek seferlik ishal görürseniz baklaya ara verip doktorunuza danışın¹⁴. Birden fazla belirti birlikte görülür, kusma ya da ishal tekrarlarsa İlk Lokma acil yardım çağırmanızı önerir. Dudakta, dilde ya da boğazda şişme, nefes almakta zorlanma, vücuda yayılan kabarık ve kaşıntılı döküntü acil durumdur: hemen 112'yi arayın¹⁵. Bebeğiniz gevşer ya da her zamanki gibi tepki vermezse de aynısını yapın¹⁵. Bebeğinizde egzama ya da bilinen bir besin alerjisi varsa başlamadan önce doktorunuzla konuşun¹⁴.

Sık sorulanlar

Baklayla ilgili soruların çoğu favizmden gelir: hangi bebek baklayı yememeli, emziren anne bakla yiyebilir mi, pişirmek yeter mi. G6PD eksikliği bilinen bebeğe bakla hiç verilmez⁵; pişirmek tek başına yetmez, en güvenli yol baklayı hiç vermemektir⁶. Ailede kansızlık ya da sarılık öyküsü varsa önce doktorunuzla konuşun⁶.

Taze bakla ile fava arasındaki fark ve başlangıç ayı da merak ediliyor. Sağlık Bakanlığı baklagilleri 7. ayda, ezilerek başlatıyor³. Bütün tane küçük çocuklarda boğulma riski taşıdığı için ezilerek verilir⁸. Kabızlık da soruluyor: baklagiller, çocuklarda kabızlığa iyi gelen lifli besinler arasında sayılıyor²⁰.

İpuçları

Baklada her şey hazırlıkla başlar. Taneleri zarından ayırmak biraz zaman alır ama püreyi pürüzsüz, ezmeyi yumuşak yapar. Aynı tencereden önce pürüzsüz bir püre, sonra kaba bir ezme, en sonunda da çatalla bastırılmış taneler çıkarabilirsiniz^3,16.

Kurallar her biçimde aynıdır. Bakla ıslatılıp iyice kaynatılır⁷; bebeğin payına tuz girmez⁹; bütün tane tabağa konmaz⁸. Baklayı C vitamini içeren sebzelerle birlikte sunmak bitkisel demirden daha iyi yararlanılmasına yardım eder¹⁷.