Soya sosu

Genel bakış

Soya sosu, soya fasulyesi, buğday, tuz ve sudan yapılan koyu renkli, mayalanmış bir sostur. Geleneksel yöntemde soya ve buğday küfle mayalandırılır, sonra çok tuzlu bir salamurada aylarca bekletilir; bazı türler ise asitle parçalama yöntemiyle çok daha kısa sürede üretilir⁶. Markette koyu ve açık soya sosu, buğdaysız ya da az buğdaylı tamari ve şekerle koyulaştırılmış tatlı soya sosu bulursunuz⁶.

Soya sosuna 12. aydan itibaren başlayabilirsiniz, ama aile yemeğinin içinde, ara sıra ve az. Sağlık Bakanlığı tuzun bebeği susattığını ve böbreklere zarar verebileceğini belirtiyor; ilk yılda bebeğin besinlerine tuz eklenmemesini öneriyor¹. Soya sosu yemeğe tuz katmanın bir başka yoludur. Bebekler çok az tuz almalıdır, çünkü böbrekleri bunu işleyecek kadar gelişmemiştir⁴.

Türkiye Beslenme Rehberi, tuz alımını azaltmak için soya sosu ve aşırı tuzlu bulyon gibi ürünlerden kaçınmayı öneriyor². Biz de soya sosunu ilk yaş gününden sonraya bırakıyoruz. Tuzu azaltılmış türler de tuz taşır; ilk yılda onlar da bebeğin yemeğine girmez¹.

Nasıl sunulur

Soya sosunu çocuğunuzun tabağına doğrudan dökmeyin; aile yemeğinin içinde, az miktarda gelsin. Pişirirken onun payını sos eklemeden önce ayırmak en kolay yoldur. Bebeğin yemeğine tuz, bulyon tablet ya da hazır et sosu eklemeyin; aile için pişirirken de bunu hatırlayın³.

Alırken etiketi okuyun. Tuzu azaltılmış soya sosu tuz alımını düşürmenin bir yolu olarak öneriliyor⁴; yine de tuzlu bir sostur, ayrıca tuz eklemeyin. Tatlı soya sosu karamelize şekerle yapılır, bazı soya soslarına da glutamat (lezzet artırıcı) eklenir⁶. Tatlı soya sosunu iki yaşından önce seçmeyin: Türkiye Beslenme Rehberi iki yaşından küçük çocuklarda ilave şekerli besinlerden kaçınılmasını öneriyor²; İngiltere'nin ulusal sağlık servisi bu sınırı 4 yaşa kadar uzatıyor³.

Soya sosuyla pişen yemeklere bir de tuz atmayın. Soya sosunu tuzun yerine kullanın; aynı yemekte ikisi birden olmasın. Yemeğe tat katmak için sarımsak, limon suyu ya da ot ve baharat da kullanabilirsiniz⁴. Açılan şişeyi kapağı sıkıca kapalı tutun ve etiketteki saklama önerisine uyun. Hangi yaşta nasıl sunacağınızı yaş bölümlerinde bulabilirsiniz.

Boğulma riski

Soya sosunun kendisi sıvıdır; tek başına bir lokma oluşturmaz ve boğulma riski taşımaz. Riski taşıyan, sosun içinde ya da yanında gelen yiyeceklerdir: pilav, sebze, et ya da tofu parçaları. Onları yaşına uygun kesin; lokmaların en büyük kenarı 1,3 cm'yi geçmesin. Amerikan Pediatri Akademisi yüksek riskli yiyecekleri 4 yaşına, gelişime göre daha sonrasına kadar küçük çocuklardan uzak tutmayı öneriyor¹¹.

Çocuğunuz mama sandalyesinde ya da masada otururken yesin; yürürken, koşarken, oynarken ya da uzanmışken ağzında yiyecek olmasın¹¹. Yemek sırasında onu bir an bile yalnız bırakmayın¹². Araçta, oto koltuğunda ya da pusette yiyecek vermeyin¹².

Yeni dokulara alışan çocuk öğürebilir. Öğürme seslidir; gözleri sulanabilir, dilini öne itebilir¹³. Öğüren ya da öksüren çocuğun ağzına parmağınızla lokma aramayın; göremediğiniz bir parçayı parmakla aramak onu daha derine itebilir. Sesli öksürüyorsa öksürmesine fırsat verin ve yanından ayrılmayın¹⁴. Boğulma ise sessizdir; dudaklarının içi, diş etleri ya da tırnakları morarabilir¹³. İngiltere'nin ulusal sağlık servisi bu durumu acil durum olarak tanımlar ve hemen acil yardım çağrılmasını önerir¹⁴. Ülkemizde acil yardım numarası 112'dir.

Alerjenler

Soya sosu iki yaygın alerjen taşır: soya ve çoğu zaman buğday. İlk Lokma'da da soya ve buğday alerjeni olarak işaretli. Koyu Japon soya sosu soya ve buğdayın eşit miktarıyla yapılır; tamari ise buğdaysız ya da az buğdaylıdır⁶. Soya ve buğday gibi glütenli tahıllar alerjik tepkiye yol açabilen besinler arasında sayılıyor⁹.

Soya sosuna geçmeden önce soya ve buğday çocuğunuza ayrı ayrı, sorunsuz tanıtılmış olsun; tofu ya da edamame ve ekmek ya da makarna bunun için uygundur. Soya sosunu ilk kez gündüz, az miktarda ve o gün başka yeni besin başlatmadan verin; sonraki yeni besin için 3–5 gün bekleyin¹.

Tanı konmuş soya alerjisinde soya sosu da tamari de soya içerir ve verilmez⁷. Buğday alerjisinde soya sosu, etiketi okunması gereken ürünler arasındadır⁸. Tamari her zaman buğdaysız değildir; etikete bakın ve vermeden önce doktorunuza danışın^6,8.

Kızarık, kaşıntılı bir döküntü, kaşınan ve sulanan gözler, tek seferlik kusma, karın ağrısı ya da ishal görürseniz soya soslu yemeğe ara verip doktorunuza danışın⁹. Birden fazla belirti birlikte görülür, kusma ya da ishal tekrarlar ya da kurdeşen vücuda yayılırsa İlk Lokma acil yardım çağırmanızı önerir. Dudakları ya da dili şişerse, nefes almakta zorlanırsa, hırıltılı solursa ya da gevşeyip her zamanki gibi tepki vermezse beklemeyin, hemen 112'yi arayın¹⁰.

Sık sorulanlar

Soya sosunda ebeveynlerin ilk sorusu ne zaman başlanacağı. Soya sosunu ilk yaş gününden sonra, aile yemeğinin içinde ve az kullanabilirsiniz. Sağlık Bakanlığı ilk yılda bebeğin besinlerine tuz eklenmemesini öneriyor¹; Türkiye Beslenme Rehberi de soya sosunu tuz alımını azaltmak için kaçınılacak ürünler arasında sayıyor².

Tuzu azaltılmış soya sosu da tuzsuz değildir⁴. Tamari de soyadan yapılır ve soya alerjisinde verilmez⁷. Soya sosu mayalanarak yapılsa da canlı mikroorganizma içermeyen fermente besinlerdendir².

İpuçları

Soya sosunu yemeğin ana tadı değil, birkaç damlalık bir çeşni olarak kullanın. Bütün aile yemekteki tuzu yavaş yavaş azalttığında bundan herkes yarar görür⁵.

Soya soslu yemeği çocuğunuza alıştırmaya çalışmayın; sade pişmiş payı da aynı sofrada yeterlidir. Soya sosu kullandığınız yemeğe ayrıca tuz eklemeyin⁵.

Soya sosunun tuzlu tadını başka tatlarla dengeleyin. Sarımsak, limon suyu, karabiber, ot ve baharat yemeğe tuz eklemeden lezzet katar⁴.