Yer elması

Genel bakış

Yer elması, ayçiçeğiyle aynı cinsten bir bitkinin toprak altındaki yumrusudur; anavatanı Kuzey Amerika'dır⁴. Görünüşü patatese benzer. Yumru yuvarlak, armut biçimli ya da oval olabilir; kabuğu açık kahverengiden koyu kahverengiye, kırmızıya ve mora kadar değişir. Çiğken fındığı andıran belirgin bir tadı vardır, haşlanınca yumuşak ve hafif tatlı bir lezzete döner⁵.

Türkiye Beslenme Rehberi yer elmasını soğan, kereviz ve pırasayla birlikte beyaz sebzeler arasında sayıyor; patates ise ayrı tutulan nişastalı sebzeler grubunda. Rehberin mevsim takviminde yer elması ekim, kasım ve aralık aylarının sebzelerindendir¹. Yumru, sindirilemeyen bir karbonhidrat olan inülin bakımından zengindir⁴.

Yer elmasına 6. aydan itibaren başlayabilirsiniz; Sağlık Bakanlığı'nın ek gıda tablosu sebze püresini bu aydan itibaren öneriyor². İlk denemelerde az miktarla başlayın. İnülin, fazla yendiğinde bazı kişilerde gaz ve şişkinlik yapabiliyor⁴.

Nasıl sunulur

Sert, pürüzsüz ve lekesiz yumrular seçin; yumuşamış, buruşmuş ya da filiz vermiş olanları almayın. Yer elmasının girintili yüzeyi toprak tutar. Soymadan önce akan suyun altında temiz bir sebze fırçasıyla ovarak yıkayın; sabun gerekmez, ezik yerleri kesip atın¹⁴. Sonra kabuğunu soyun: kabuğu alınmış sebzeyi küçük bebek daha kolay yutar¹⁵.

Yer elmasını buharda ya da az suda tamamen yumuşayana kadar pişirin¹⁵. Pişmiş parça baş ve işaret parmağınız arasında bastırınca kolayca ezilmeli⁶. Çiğ ya da yarım pişmiş yer elması sert ve gevrektir; bebeğinize vermeyin. Pişirme suyuna da püreye de tuz ya da şeker katmayın³. Aile için yer elmalı bir yemek yapıyorsanız bebeğinizin payını tuz eklemeden önce ayırın; Sağlık Bakanlığı bebeğin besinine tuz ve şeker eklenmemesini öneriyor².

Pişmiş yer elmasını bir iki saat içinde soğutup buzdolabına koyun ve 2 gün içinde kullanın. Dondurduğunuzu buzdolabında çözdürüp 24 saat içinde tüketin; yalnızca bir kez, buharı tütene kadar ısıtın ve soğuttuktan sonra verin¹³. Hangi yaşta nasıl keseceğinizi yaş bölümlerinde bulabilirsiniz.

6 ay +

püre ve yumuşak çubuk

Bu dönemde iyice pişmiş yer elmasını çatalla ezip pürüzsüz bir püre olarak kaşıkla verin; Sağlık Bakanlığı'nın tablosu 6. ayda sebze püresine yer veriyor². Eliyle yemek isterse iri bir yumrudan yaklaşık 6 cm uzunluğunda, 1,5 cm genişliğinde pişmiş çubuklar kesin; avucunda tuttuğunda bir ucu dışarıda kalsın³. Bu boydaki çubuk ağzına tümüyle sığmaz, bebeğiniz bir ucunu tutup öbürünü kemirir. Dişi olmasa da diş etleriyle parça koparabilir; çubuk parmaklarınız arasında ezilecek kadar yumuşak olursa kopan parça da ağzında dağılır^6,16. Yumru küçükse ve bu boyda çubuk çıkmıyorsa yalnızca ezerek verin.

9 ay +

12 ay +

Bu bölüm İlk Lokma uygulamasında Premium üyelere açık.

• App Store'dan indirin
• Google Play'den indirin

Boğulma riski

Yer elmasının boğulma riskini orta düzeyde sayıyoruz. Çiğ yer elması sert ve gevrektir. Çiğ sert sebze parçalarını küçük çocuklar güvenle yutulacak kadar ısırıp ufalayamaz; parçalar soluk yoluna takılabilir⁶. Amerikan Pediatri Akademisi de çiğ sebzeleri 4 yaşına kadar uzak tutulması ya da biçimi değiştirilmesi gereken besinler arasında sayıyor⁷. Pişirmek riski belirgin biçimde azaltır, ama yarım pişmiş yumru sert kalır; parmaklarınız arasında kolayca ezilene kadar pişirin⁶.

Şekil de önemli. Küçük bir yumruyu bütün olarak ya da yuvarlak dilimler hâlinde vermeyin¹⁶. İlk aylarda ezin ya da uzun çubuklar kesin; küçük lokmalara geçtiğinizde parçalar 1,3 cm'yi geçmesin⁷.

Bebeğiniz yerken dik otursun; yürürken, oynarken ya da uzanmışken ağzında yiyecek olmasın⁷. Yemek sırasında onu bir an bile yalnız bırakmayın⁸. Araçta, oto koltuğunda ya da pusette de yiyecek vermeyin⁸.

Ek gıdaya yeni başlayan bebek sık sık öğürür. Öğürme, çiğneyip yutmayı öğrenirken görülen doğal bir reflekstir ve seslidir; gözleri sulanabilir, dilini öne itebilir, biraz kusabilir⁹. Öğüren ya da öksüren bebeğin ağzına parmağınızla lokma aramayın; göremediğiniz bir parçayı parmakla aramak onu daha derine itebilir. Sesli öksürüyorsa öksürmesine fırsat verin¹⁰.

Boğulma ise sessizdir. Bebek konuşamaz, ağlayamaz, ses çıkaramaz; teni, diş etleri ya da dudaklarının içi morarabilir^7,9. İngiltere'nin ulusal sağlık servisi bu durumu acil durum olarak tanımlar ve hemen acil yardım çağrılmasını önerir⁹. Ülkemizde acil yardım numarası 112'dir.

Alerjenler

Yer elması yaygın alerjenlerden değil; İlk Lokma'da da alerjen olarak işaretli değil. İngiltere'nin ulusal sağlık servisinin alerjik tepkiye yol açabilen besinler listesinde yumurta, inek sütü, yer fıstığı, glütenli tahıllar, balık, susam, kereviz ve hardal gibi besinler var; yer elması bu listede yok¹¹.

Yine de her yeni besin gibi ilk denemeyi sade tutun. Yer elmasını o gün tek yeni besin olarak, bebeğiniz açken ve gündüz saatlerinde verin; bir sonraki yeni besine geçmeden önce 3–5 gün bekleyin². Püreye tereyağı ya da süt katacaksanız bunların ayrı birer besin olduğunu hesaba katın; inek sütü alerjik tepkiye yol açabilen besinler arasındadır¹¹.

İlk günlerde biraz gaz ya da karında şişkinlik görebilirsiniz; inülinden zengin yer elması bazı kişilerde bunlara yol açabiliyor⁴. Kaşıntılı kızarık bir döküntü, kızarık ve sulanan gözler ya da tek seferlik kusma görürseniz yer elmasına ara verip doktorunuza danışın¹¹. Birden fazla belirti birlikte görülür, kusma ya da ishal tekrarlar ya da kurdeşen vücuda yayılırsa İlk Lokma acil yardım çağırmanızı önerir. Dudakları, dili, yüzü ya da boğazı şişerse, nefes almakta zorlanırsa, hırıltılı solursa ya da gevşeyip her zamanki gibi tepki vermezse beklemeyin, hemen 112'yi arayın¹². Bebeğinizde egzama ya da tanı konmuş bir besin alerjisi varsa yeni besinlere başlamadan önce doktorunuzla konuşun¹¹.

Sık sorulanlar

Yer elmasında ebeveynlerin en çok sorduğu şey gaz. Yumru inülin bakımından zengindir; fazla yendiğinde bazı kişilerde gaz ve şişkinlik yapabilir⁴. Çiğ verilip verilemeyeceği de sık soruluyor; çiğ sert sebze parçaları küçük çocuklarda boğulmaya yol açabilir⁶.

Kabuğun soyulup soyulmayacağı, patatesle farkı ve önceden pişirip saklama da merak ediliyor. Bebeğinize soyarak verin¹⁵, yer elması patatesten ayrı bir sebzedir¹, pişmiş yer elmasını 2 gün içinde kullanın¹³.

İpuçları

Yer elması patatesin girdiği pek çok yemeğe uyar: haşlanır, patates gibi ezilir, fırına girer, çorbaya katılır⁴. Aynı yumru ilk haftalarda pürüzsüz bir püre, kısa süre sonra elde tutulan yumuşak bir çubuk, daha sonra küçük lokmalar olabilir³. Hangi biçimde verirseniz verin, önce fırçalayıp soyun, sonra tamamen yumuşayana kadar pişirin^14,15.

Hafif tatlı bir sebze de olsa yer elmasını ilk denemede sevmeyebilir. Reddederse zorlamayın, birkaç gün sonra yeniden sunun; bebeğinizin yeni bir besini ya da kıvamı kabul etmesi on ya da daha fazla deneme sürebilir³.